सावधान! स्कॅमर्सच्या निशाण्यावर आता तुमचे आई-बाबा; निवृत्तीनंतरची पुंजी वाचवण्यासाठी 'या' ६ ट्रिक्स नक्की सांगा
आयुष्यभर काबाडकष्ट करून, स्वतःच्या इच्छा मारून आपल्या मुलाबाळांसाठी आणि निवृत्तीनंतरच्या शांत आयुष्यासाठी साठवलेला पैसा... हा पैसा म्हणजे ज्येष्ठांचा मोठा आधार असतो. पण दुर्दैवाने, आजच्या डिजिटल जगात याच हक्काच्या पैशावर सायबर भामट्यांची नजर पडली आहे. तंत्रज्ञानाची फारशी माहिती नसणे आणि स्वभावातील साधेपणा यामुळे स्कॅमर्स आता सर्रासपणे ज्येष्ठ नागरिकांना टार्गेट करत आहेत. कधी 'पेंशन अपडेट'च्या नावाखाली, तर कधी 'केवायसी'च्या बहाण्याने त्यांचे बँक खाते रिकामे केले जात आहे. आपल्या घरातही आपले आई-बाबा किंवा आजी-आजोबा अशा फसवणुकीला बळी पडू शकतात. म्हणूनच, त्यांना या डिजिटल चोरांपासून कसं वाचवायचं आणि कोणत्या ६ महत्त्वाच्या ट्रिक्स त्यांना सांगायच्या, याचा हा सविस्तर आणि माहितीपूर्ण लेख.
१. 'पेन्शन आणि बँक केवायसी'चा बनाव ओळखा
स्कॅमर्सचा सर्वात आवडता मार्ग म्हणजे 'तुमचे पेन्शन बंद होईल' किंवा 'बँक खाते फ्रीज झाले आहे' असे सांगून फोन करणे. घाबरलेले ज्येष्ठ नागरिक घाईघाईत फोनवर विचारलेली सर्व माहिती देऊन टाकतात. पालकांना हे स्पष्ट सांगा की, कोणतीही बँक किंवा सरकारी संस्था फोनवर तुमचा पिन (PIN), पासवर्ड किंवा ओटीपी (OTP) मागत नाही. जर असा फोन आला, तर थेट संवाद तोडून बँकेत प्रत्यक्ष जाणे हाच सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे.
२. 'फॅमिली इमर्जन्सी' आणि भावनिक ब्लॅकमेलिंग
आजकाल स्कॅमर्स एक नवीन युक्ती वापरत आहेत – 'तुमचा मुलगा किंवा नातू संकटात आहे' असे सांगून फोन करणे. एआय (AI) च्या माध्यमातून आवाजाची नक्कल करून पालकांना विश्वास दिला जातो की त्यांचा नातेवाईक पोलीस स्टेशनमध्ये किंवा हॉस्पिटलमध्ये आहे आणि तातडीने पैशांची गरज आहे. अशा वेळी घाबरून न जाता, पालकांना आधी प्रत्यक्ष त्या नातेवाईकाशी संपर्क साधायला सांगा. कोणत्याही अनोळखी व्यक्तीच्या खात्यात घाईने पैसे पाठवू नका, हे त्यांना वारंवार पटवून द्या.
३. व्हॉट्सॲपवरील 'लकी ड्रॉ' आणि संशयास्पद लिंक्स
"तुम्हाला ५० लाखांची लॉटरी लागली आहे" किंवा "घरबसल्या पैसे कमवा" अशा मेसेजचा पाऊस आजकाल व्हॉट्सॲपवर पडतोय. ज्येष्ठ नागरिक अनेकदा कुतूहलापोटी त्या लिंकवर क्लिक करतात. या लिंक्स म्हणजे तुमच्या फोनमध्ये शिरकाव करण्याचे चोरदरवाजे असतात. पालकांना सांगा की, मोफत काहीही मिळत नाही. अनोळखी नंबरवरून आलेल्या कोणत्याही लिंकवर क्लिक करणे म्हणजे स्वतःच्या हाताने आपली माहिती चोरांच्या हवाली करणे होय.
४. रिमोट ॲक्सेस ॲप्सपासून लांब राहा
अनेकदा स्कॅमर्स 'कस्टमर केअर' बनून फोन करतात आणि मोबाईलमधील तांत्रिक अडचण सोडवण्यासाठी AnyDesk किंवा TeamViewer सारखी ॲप्स डाऊनलोड करायला लावतात. ही ॲप्स डाऊनलोड केल्यावर तुमच्या फोनचा ताबा पूर्णपणे समोरच्या व्यक्तीकडे जातो. पालकांना हे समजावून सांगा की, फोनवर कोणी काही डाऊनलोड करायला सांगत असेल, तर ते धोक्याचे लक्षण आहे. फोनमधील कोणत्याही समस्येसाठी मुलांना किंवा ओळखीच्या तज्ज्ञाला विचारा, असे त्यांना सांगा.
५. डिजिटल व्यवहारांसाठी सुरक्षित सवयी
यूपीआय (UPI) किंवा नेट बँकिंग वापरताना 'पिन' (PIN) फक्त पैसे पाठवण्यासाठी लागतो, पैसे स्वीकारण्यासाठी नाही, हे पालकांना माहीत असणे अत्यंत गरजेचे आहे. अनेकदा 'क्युआर कोड' (QR Code) स्कॅन करायला सांगून त्यांच्या खात्यातून पैसे उडवले जातात. डिजिटल व्यवहार करताना घाई करू नका आणि पासवर्ड नेहमी लिहून न ठेवता लक्षात ठेवा किंवा सुरक्षित ठिकाणी ठेवा, ही सवय त्यांना लावा.
६. 'संवाद' हाच सर्वात मोठा बचाव
सायबर गुन्हेगारीपासून वाचण्यासाठी तंत्रज्ञानापेक्षाही महत्त्वाचा आहे तो म्हणजे 'संवाद'. आपल्या पालकांशी दररोज डिजिटल सुरक्षा आणि नवीन स्कॅम्सबद्दल चर्चा करा. त्यांना सांगा की, जर त्यांच्याकडून चुकून एखादी चूक झाली किंवा पैसे कापले गेले, तर त्यांनी घाबरून न जाता किंवा लाजून न जाता लगेच तुम्हाला सांगावे. जितक्या लवकर आपण पोलिसांत (१९३० या क्रमांकावर) तक्रार करू, तितकी पैसे परत मिळण्याची शक्यता जास्त असते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. सायबर फसवणूक झाल्यास सर्वात आधी काय करावे?
सर्वप्रथम बँकेला कळवून खाते आणि कार्ड ब्लॉक करावे. त्यानंतर ताबडतोब सायबर क्राईम हेल्पलाइन नंबर १९३० वर कॉल करावा किंवा www.cybercrime.gov.in वर तक्रार नोंदवावी.
२. पालकांच्या फोनमध्ये कोणती सुरक्षा सेटिंग्ज असावीत?
त्यांच्या फोनमध्ये 'टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन' (2FA) सुरू करा. तसेच, अनोळखी नंबरवरून येणारे कॉल ओळखण्यासाठी 'ट्रू-कॉलर' सारखी ॲप्स आणि स्पॅम फिल्टर सुरू ठेवा.
३. फेसबुक किंवा सोशल मीडियावरील जाहिराती किती सुरक्षित असतात?
फेसबुकवर अनेकदा स्वस्त वस्तूंच्या नावाखाली बनावट जाहिराती असतात. अशा जाहिरातींवरून खरेदी करताना सावध राहावे, शक्यतो 'कॅश ऑन डिलिव्हरी'चा पर्याय निवडावा.
४. बँकेचा मॅनेजर फोनवर माहिती विचारू शकतो का?
नाही. कोणताही बँक अधिकारी फोनवर गोपनीय माहिती मागत नाही. असे फोन आल्यास त्यांना कोणताही प्रतिसाद देऊ नका.
